Cmentarz Rossy

Nekropolia na Rossie to jeden z głównych punktów zwiedzania Wilna. Rossa (Rasos) to nazwa dzielnicy położonej na południe od centrum, za torami linii kolejowej Warszawa - Wilno - Petersburg. Przy ulicy Rossa (Rasu), na wzgórzach Rossy i Rybiszek, w 1801r. misjonarze założyli cmentarz początkowo obejmujący obszar 3,5 ha. W tym również roku wyświęcono cmentarz i pochowano pierwszego zmarłego, ówczesnego burmistrza Wilna - Jana Mullera. W 1814r. poszerzono obszar o działkę 6,2 ha. zakupioną od Rozalii Subockiej. W 1847r. prawosławni chowali tu ludność rosyjską, głównie żołnierzy i tak powstała Nowa Rossa o obszarze 4,6 ha. Obecnie Rossa obejmuje 10,8 ha.

W trakcie zwiedzania więcej uwagi poświęcić należy cmentarzykowi wojskowemu, gdzie spoczywają polegli w latach 1919, 1920, 1939, 1944. Tu właśnie znajduje się pomnik - mauzoleum - Matka i Serce Syna, gdzie zgodnie z ostatnią wolą Marszałka Józefa Piłsudskiego obok matki spoczywa jego serce. Srebrna urna z sercem marszałka została tu złożona w maju 1936r. podczas uroczystości w udziałem Prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego. Ustawiono ją przy trumnie matki - Marii z Billewiczów Piłsudskiej, zmarłej w 1884r. w Wilnie. Projekt mauzoleum wykonał Wojciech Jastrzębski. Napis "Matka i Serce Syna" wkomponowano między wersetami poematu "Beniowski" Juliusza Słowackiego. Górny wiersz brzmi:

"Ty wiesz, że dumni nieszczęściem nie mogą
Za innych śladem iść tą samą drogą."

Dolny werset:

"Kto mogąc wybrać, wybrał zamiast domu
Gniazdo na skałach orła, niechaj umie
Spać, gdy źrenice czerwone od gromu
I słychać jęk szatanów w szumie sosen, tak żyłem."

Na Starej Rossie pochowano również członków rodziny Piłsudskiego. Są to: pierwsza żona Maria z Koplewskich, siostra Marszałka Helena Piłsudska, bracia Kacper i Adam. Na opisywanym cmentarzu są jeszcze inne groby wybitnych Polaków - uczonych, polityków, artystów, pisarzy, działaczy.

Warto wymienić pomnik nagrobowy Joachima Lelewela - profesora Uniwersytetu Wileńskiego zmarłego w 1861r. w Paryżu i pochowanego na Montmarte. Prochy sprowadzono do Wilna i pochowano na Rossie w 1929r. z okazji jubileuszu trzystu pięćdziesięciu lat działalności Uniwersytetu. Na Rossie znajduje się grób profesora Uniwersytetu Tomasza Słowackiego, ojca Juliusza, a także pomnik poety Władysława Syrokomli, grób satyryka Światopełka Karpińskiego. Można odwiedzić także groby architekta wileńskiego Wawrzyńca Gucewicza i Tadeusza Wróblewskiego - założyciela słynnej biblioteki.     

Jeden w najpiękniejszych pomników przedstawia brązowego anioła kruszącego cierniowe pęta ziemskie i ulatującego ku niebiosom. Ten symboliczny pomnik ustawiono na grobie Izy Salmonowiczówny.     

Na Nowej Rossie na uwagę zasługuje pomnik w kształcie antycznej kolumny z napisem: "Wilno swoim wybawcom". Pomnik znajduje się wśród grobów polskich i litewskich żołnierzy.

Cmentarz na Rossie był wielokrotnie dewastowany w latach powojennych. Część grobów całkowicie zniszczono, części udało się przywrócić dawną część. W latach osiemdziesiątych padła propozycja zlikwidowania wschodniej części cmentarza na rzecz przeprowadzenia drogi szybkiego ruchu. Ten plan nie powiódł się. Nekropolia ocalała. Dziś z wielkim pietyzmem opiekuje się nią Związek Polaków na Litwie.